Công giáo du nhập vào nước ta từ thế kỷ XVI, qua quá trình lâu dài và trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử đã có số lượng cơ sở thờ tự khá nhiều và đồ sộ.
Do đặc điểm lịch sử truyền giáo, hình thức kiến trúc nhà thờ công giáo bắc bộ chịu nhiều ảnh hưởng của các phong cách kiến trúc Châu âu đã phát triển trước đó: Gothich, Roman, Phục hưng, Barocque.
Kiến trúc nhà thờ khác biệt dễ nhận diện trong tổng thể kiến trúc và tương tự như đình chùa là gần gũi, gắn bó với làng xóm và người dân Việt Nam, hòa hợp với cảnh sắc chung của địa phương. Công trình không chỉ đơn thuần phục vụ nhu cầu tôn giáo tín ngưỡng mà còn là những tác phẩm nghệ thuật kiến trúc có giá trị, một số tiêu biểu còn gắn liền với địa danh khu vực. Nhà thờ với nhiều phong cách kiến trúc giữa trong và ngoài nước tạo bức tranh đa dạng, nhiều màu sắc, nhưng vẫn mang đặc trưng riêng biệt của kiến trúc nhà thờ công giáo Việt Nam, và đặc biệt là thành phần đóng góp tích cực trong công tác tạo lập bản sắc kiến trúc dân tộc.
Nhà thờ công giáo Việt Nam nói chung và Bắc Bộ nói riêng có thể quy về hai phong cách kiến trúc, đó là kiến trúc theo phong cách châu Âu (dân gian quen gọi là nhà thờ Tây) và kiến trúc theo phong cách dân tộc Việt Nam (dân gian quen gọi là nhà thờ Nam).
Nhà thờ Tây:
Nhân diện hình thức kiến trúc: Nhà thờ kiến trúc theo phong cách châu Âu chia ra nhiều phong cách: Gothic, Roman, Tây Ban Nha… nhưng phổ biến tại Việt Nam vẫn là lối kiến trúc Gothic (kiến trúc đã được biến thể hay giản lược).
Nhà thờ ở thành phố có điều kiện về kinh tế thường có qui mô lớn, phong cách Gothic tương đối rõ nét. Những nhà thờ đạo vùng quê cũng theo phong cách đó nhưng được giản tiện, quy mô nhỏ, vòm mái đơn giản, dân gian quen gọi là vòm gọng vì nó như gọng vó bè. Cũng được liệt vào loại nhà thờ “Tây” nhưng đó là lối kiến trúc giản thể, mô hình tháp chuông nhọn, trang trí, họa tiết được lấy từ nhà thờ châu Âu. Loại hình này phổ biến ở các xứ họ đạo. Kiểu nhà thờ giản thể này thường do người Việt thiết kế, thi công phù hợp với điều kiện xây dựng đặc biệt là kinh phí lúc bấy giờ.
Nhà thờ Nam:
a. Phong cách hỗn hợp (giữa kiến trúc nhà thờ Tây và Nam)
Cùng với lối kiến trúc theo phong cách nhà thờ “Tây” là lối kiến trúc theo phong cách dân tộc Việt Nam mà dân gian quen gọi là nhà thờ Nam. Có thể nói thời kỳ từ khi công cuộc truyền giáo phát triển đạo Công giáo ở Việt Nam thu được kết quả cho đến nửa cuối thế kỷ XIX, hầu hết các nhà thờ Công giáo ở Việt Nam đều được kiến trúc theo phong cách dân tộc Việt Nam. Lối kiến trúc này vẫn được tiếp tục ở giai đoạn sau đó.
+ Nhận diện hình thức kiến trúc:
Có loại nhà thờ Nam, bên trong kết cấu gỗ truyền thống nhưng vỏ ngoài lại mang dáng dấp nhà thờ Tây với đặc trưng tháp chuông nhọn, cao vút, mặt tiền trang trí như nhà thờ Tây.
b. Phong cách thuần Nam
+ Nhận diện hình thức kiến trúc:
Nhà thờ kiến trúc theo phong cách Á Đông: bên trong kết cấu gỗ truyền thống, bên ngoài hình thức kiến trúc Á Đông. Hình thức mặt đứng chính với kiểu mặt tiền phía trước kiểu tam quan như đình chùa, trang trí mái cong uốn đao chồng diềm nhiều tầng mái, hoặc trang trí hoa văn tổng thể toát lên truyền thống Á Đông.
Nét đặc trưng của nhà thờ thuần Nam là không có tháp chuông cao vút gắn với mặt tiền nhà thờ, tháp chuông có thể được làm rời.
Kiến trúc nhà thờ công giáo Bắc Bộ rất đa dạng về phong cách kiến trúc, vật liệu. Sự xuất hiện của nhà thờ Công giáo ở Việt Nam đã đưa đến những hình thức kiến trúc mới, vật liệu xây dựng mới. Người thợ Việt Nam tiếp cận với lối kiến trúc Gôthic được đưa nguyên mẫu từ phương Tây. Song những người thợ Việt Nam tài hoa dựa trên nguyên mẫu mà tạo ra những kiểu dáng mới, có thể là Gôthic biến thể hay giản lược. Cũng có khi là lối kiến trúc giao thoa “Vỏ Tây, ruột Nam”, rồi thuần Nam…+ Công trình tiêu biểu: Nhà thờ đá thuộc quần thể nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình), nhà thờ đá Sa Pa (Lào Cai).
Nhà thờ Nam Công giáo là một sáng tạo trong kiến trúc của Công giáo Việt Nam, là tư liệu sống động về sự hội nhập văn hóa.
Nhà thờ Công giáo Việt Nam – một loại hình văn hóa vật chất – vì vậy đã có một vị trí nhất định trong kho tàng văn hóa dân tộc Việt Nam
